DENGEYE ETKİ EDEN FAKTÖRLER (Le Chatelier Prensibi)

Dengede olan bir sistem, reaktif ve ürünlerin derişimlerinde ki değişmeler ile sıcaklık ve basınç değişme­lerinden etkilenir. Sistemde denge tekrar kuruluncaya kadar reaksiyon, ileri ya da geri yönde tekrar başlar. Dengeye etki eden faktörler şunlardır:

1.           Reaktif ve ürünlerin reaksiyon kabına ilâve edilmesi ya da çıkarılması,

2.     Sistemin hacminin değişmesi,

3.           Sıcaklığın değişmesi.

Dengeye etki eden faktörleri daha iyi açıklayabilmek için Le Chatelier ( Şatölye) prensibinin bilinmesi gerekir.

Bir sisteme dışarıdan bir etki yapılırsa, sistem bu etkiyi azaltacak yönde tepki gösterir. Buna Le Chatelier prensibi denir.

Kimyasal reaksiyonun gerçekleşerek dengeye vardığı sisteme dışarıdan bir etki yapılırsa sistem, bu değişikliğin ortaya çıkardığı etkiyi azaltacak yönde reaksiyon vererek tekrar dengeye ulaşır. Bu etkiler ve sonuçları aşağıda açıklanmıştır.

a. Konsantrasyonun Etkisi

Denge hâlindeki bir sisteme reaktif veya ürünlerden biri ilâve edilirse, o maddenin derişimi artar. Denge bu maddeyi ve etkisini azaltacak yönde sağa ya da sola bozulur. Madde ilâvesi reaksiyon denkleminin hangi ta­rafına yapılmış ise, o tarafın hızı artar. Ancak bir süre sonra ileri ve geri yöndeki reaksiyon hızlan eşitlenerek ye­ni denge kurulur. Bununla birlikte derişim değişikliğinin denge sabitinin sayısal değerine etkisi yoktur. Yani denge sabitinin sayısal değeri değişmez.

b. Basınç veya Hacim Etkisi

Denge sisteminde maddelerin gaz hâlinde olması durumunda, reaksiyon kabının hacmi değiştirilerek (ba­sıncı değiştirilerek) sistemdeki tüm maddelerin derişimi değiştirilebilir. Denklemi ile verilen reaksiyonun söz konusu olduğu bir sistemi göz önüne alalım ve sistemin hacmini yarıya indirelim. Bu durumda basıncın iki katına çıkması gerekir. Ancak Le Chatelier prensibi gereğince sistem, basıncı azaltacak şekilde tepki gösterir. Bunun için reaksiyon, denge hâlinde bulunan maddelerin mol sayısının az olduğu yöne (NH3 yönüne) kayar.

c. Sıcaklığın Etkisi

Kimyasal reaksiyonlarda sıcaklık değişimi, hem dengeyi, hem de denge sabitinin sayısal değerini değişti­rir. Sıcaklık etkisiyle dengenin hangi yönde bozulacağı, reaksiyonun endotermik ya da ekzotermik oluşuna bağlıdır.

d. Katalizörün Etkisi

Katalizörlerin kimyasal dengeye ve denge sabitinin sayısal değerine etkisi yoktur. Katalizör, sadece reak­siyonun hızını ileri ya da geri yönde artırarak daha çabuk dengeye ulaşılmasını sağlar. Dengedeki bir sisteme katalizör ilâvesi dengeyi bozmaz.